The Ajanta Cave inscription is a rock-cut epigraphic record incised on the left-side wall outside the verandah of Cave XVI at Ajanta. Engraved in the box-headed Brāhmī script, the text was composed in Sanskrit. The record exhibits excellent calligraphy despite suffering significant weather damage and flaking on its left side. Although undated, it belongs to the reign of the Vākāṭaka monarch Hariṣena, placing its creation in the late fifth century CE (circa 475–500 CE), a date corroborated by the architectural style of the cave itself.
The inscription was executed by Varāhadeva, the minister of king Hariṣeṇa, to record the dedication of a magnificent rock-cut cave-dwelling to the Buddhist saṅgha. Varāhadeva, whose father Hastibhoja had served as minister to the previous king Devasena, made this pious dedication for the religious merit of his parents. The text provides a vivid architectural description of the cave, noting that it was adorned with windows, doors, beautiful picture-galleries, ledges, and statues of Indra's nymphs. Furthermore, the dwelling housed a temple of the Buddha inside, was provided with a large reservoir of water, and featured a shrine dedicated to the lord of the nāgas.
Editor's Comment:1. udīrṇṇalokatrayadoṣavahninirvvāpaṇam - - - - - - - - - | - - - - - - - - -yatim praṇamya pūrvvām pravakṣye kṣitipānupūrvvīm ||
2. mahāvimarddeṣvabhivṛddhaśaktiḥ kruddhassurairapyanivārryavīryyaḥ | - - - - - - - - -raṇadānaśaktiḥ dvija- -prakāśo bhuvi vindhyaśaktiḥ ||
3. purandaropendrasamaprabhāvaḥ svabāhuvīryyārjjitasarvvalokaḥ | - - - - uddhṛtakamṭakānā. babhūva vākāṭakavaṃśaketuḥ ||
4. raṇeṣu svaharya yuddhatareṇujālasañchāditārkkassa ca karma - - | - - - - - - - - - - -narātīn kṛtvābhivādapravaṇāmścakāra||
5. vinirjitārissurarājakāryye cakāra puṇyeṣu param prayatnam | - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -|| arinarendramaulivinyastamaṇikiraṇalīḍhakramāmbujaḥ |
6. pravarasenastasya putrobhūdvikasannavendīvarekṣaṇaḥ || ravimayūkha - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -| sarvvasenaḥ pravarasenasya jitasarvvasenassutobhavat||
7. satputraḥ pārtthivendrasya praśaśāsa dharmmeṇa medinīm | kuntalendram vijitya - - - - - - -śrīvimdhyasenaḥ nṛpobhavat || pravarasenastasya putrobhūtpravarorjitodāraśāsanaḥ pravaraḥ |
8. - - - - - - - - - - - - - - - - -- - - - - - - - - - -|| tasyātmajaḥ - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -| - - - - - - - - - - -mavāpya rājyamaṣṭābdako yaḥ praśaśāsa samyak ||
9. tasyātmajobhūnnaradeva - - - - - - - - - - - - -bhuvi devasenaḥ | yasyopabhogairllalitairvvi-- - - - - - - -devarājasya - - - - - - -bhūḥ || puṇyānubhāvātkṣitipasya
10. samyak - - - - - - - - - - - - | - - - - - - - - - - - - guṇādhivāsaḥ śrīhastikośo bhuvi hastibhojaḥ || pra - - - - - - - pṛthupīnavakṣāssaroruhākṣa kṣapi-
11. tāripakṣaḥ | - - - - - - - - - - - - - - bāhurddiggandhahastipratimo babhūva || hito vinītaḥ praṇayapradhāno manonukūlonuvidhānavarttī | niratyayam
12. - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -kaśca || tataiva lokasya hitāśayatvātsukhena samyakparipālanena | piteva māteva sakheva nityam priyobhigamyaśca babhūva
13. satyam || - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - | svasthassamāveśya sa tatra rājā sasañja bhogeṣu yatheṣṭaceṣṭaḥ || atha tasya suto babhū-
14. va rājā . . . . . . . . . . . . . . . . . .| harirāmaharasmarevakānti rhariṣeṇo harivikkramapratāpaḥ || sa kuntalāvantikaliṅgakosalatrikūṭalāṭāndhra-
15. - - - - - jānimān | - - - - - - - - - - - - śauryyaviśrutānapi svanirddeśaguṇāti - - - - - - -|| prathito bhuvi hastibhojasūnussacivastasya mahīpaterbbabhūva | sakalakṣiti-
16. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . || rāja prajeṣṭaḥ sthiradhīracetāstyāgakṣamaudārryaguṇairupetaḥ dharmmeṇa dharmmapravaṇaśśaśāsa deśam yaśaḥ puṇyaguṇāmśu-
17. - - -|| viśeṣataḥ . . . . . . . . . prati puṇyopacayam param cakāra | yata ūrdhvamimām sahāyadharmmāniratolokagurau cakāra kārām || āyurvayovittasukhāṇini
18. - - - - - - - - - - - - - - - - cañcalāni | uddiśya mātāpitarāvudāram nyavīśadveśma yatīndrasevyam || sajalāmbudavṛndalambitāgre bhujagendrādhyuṣite mahīdharendre |
19. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .vīraśrīpatinā dharāni kuñje || gavākṣaniryyūhasuvīthivedikāsurendrakanyāpratimādyalaṅ-kṛtam | manoharastambhavibhaṅga-
20. bhūṣitam niveśitābhyantaracaityamandiram || - - - - - - -talasanniviṣṭam vitāna- - - - manobhirāmam | - - - prakāmāmbumahānidhānam nāgendraveśmādibhira-
21. rapyalaṅkṛtam || - - - - - - rmmahati samīraṇe samantāt- - - - - - vividhavilāsa- - -- - - -| grīṣmārkkasya ca kiraṇopatāpataptam sarvartuprathitaguṇopabhogayogyam ||
22. . . . . . . . . . surendramandirāṇām rucimanmandarakandarānurūpam | . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . janairyathepsitam || asamasya virocane girervika-
23. . . . . . . . . . . . . śramāntakatayā nivahena . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . || - - viśālamiti yasya janena nāma prītiprasādavikacapraṇayena cakre | etasya
24. - - - - - - - - - - rlayanam surendramauliprabhopacitamaṅgalasamgrahāya || nivedya saṅghāya suveśma bhaktyā sabandhuvarggassa varāhadevaḥ | nṛdevasaukhyānyanubhūya samyak
25. dharmeṇa śāstā sugatapraśastaḥ || sāndrāmbhodabhujaṅgabhoga nikarairyyāvat - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -nūtnamanaḥ śilālakapilairyyāvatkarairbhāskaraḥ | tāvacche-
26. - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -sevyatāmantarmaṇḍaparatnametadamalam ratnatrayodbhāvitam || vividhalayanasānussevyamāno mahadbhirggiriraya-
27. - - - - - - - - - - - - - - - - -ddhyaḥ | jagadapi ca samastam vyastadoṣaprahāṇādviśatu padamaśokam nirjvaram śāntamāryyam ||
१। उदीर्ण्णलोकत्रयदोषवह्निनिर्व्वापणम् - - - - - - - - - । - - - - - - - - -यतिम् प्रणम्य पूर्व्वाम् प्रवक्ष्ये क्षितिपानुपूर्व्वीम् ॥
२। महाविमर्द्देष्वभिवृद्धशक्तिः क्रुद्धस्सुरैरप्यनिवार्र्यवीर्य्यः । - - - - - - - - -रणदानशक्तिः द्विज- -प्रकाशो भुवि विन्ध्यशक्तिः ॥
३। पुरन्दरोपेन्द्रसमप्रभावः स्वबाहुवीर्य्यार्ज्जितसर्व्वलोकः । - - - - उद्धृतकम्टकाना। बभूव वाकाटकवंशकेतुः ॥
४। रणेषु स्वहर्य युद्धतरेणुजालसञ्छादितार्क्कस्स च कर्म - - । - - - - - - - - - - -नरातीन् कृत्वाभिवादप्रवणाम्श्चकार॥
५। विनिर्जितारिस्सुरराजकार्य्ये चकार पुण्येषु परम् प्रयत्नम् । - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -॥ अरिनरेन्द्रमौलिविन्यस्तमणिकिरणलीढक्रमाम्बुजः ।
६। प्रवरसेनस्तस्य पुत्रोभूद्विकसन्नवेन्दीवरेक्षणः ॥ रविमयूख - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -। सर्व्वसेनः प्रवरसेनस्य जितसर्व्वसेनस्सुतोभवत्॥
७। सत्पुत्रः पार्त्थिवेन्द्रस्य प्रशशास धर्म्मेण मेदिनीम् । कुन्तलेन्द्रम् विजित्य - - - - - - -श्रीविम्ध्यसेनः नृपोभवत् ॥ प्रवरसेनस्तस्य पुत्रोभूत्प्रवरोर्जितोदारशासनः प्रवरः ।
८। - - - - - - - - - - - - - - - - -- - - - - - - - - - -॥ तस्यात्मजः - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -। - - - - - - - - - - -मवाप्य राज्यमष्टाब्दको यः प्रशशास सम्यक् ॥
९। तस्यात्मजोभून्नरदेव - - - - - - - - - - - - -भुवि देवसेनः । यस्योपभोगैर्ल्ललितैर्व्वि-- - - - - - - -देवराजस्य - - - - - - -भूः ॥ पुण्यानुभावात्क्षितिपस्य
१०। सम्यक् - - - - - - - - - - - - । - - - - - - - - - - - - गुणाधिवासः श्रीहस्तिकोशो भुवि हस्तिभोजः ॥ प्र - - - - - - - पृथुपीनवक्षास्सरोरुहाक्ष क्षपि-
११। तारिपक्षः । - - - - - - - - - - - - - - बाहुर्द्दिग्गन्धहस्तिप्रतिमो बभूव ॥ हितो विनीतः प्रणयप्रधानो मनोनुकूलोनुविधानवर्त्ती । निरत्ययम्
१२। - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -कश्च ॥ ततैव लोकस्य हिताशयत्वात्सुखेन सम्यक्परिपालनेन । पितेव मातेव सखेव नित्यम् प्रियोभिगम्यश्च बभूव
१३। सत्यम् ॥ - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - । स्वस्थस्समावेश्य स तत्र राजा ससञ्ज भोगेषु यथेष्टचेष्टः ॥ अथ तस्य सुतो बभू-
१४। व राजा । । । । । । । । । । । । । । । । । ।। हरिरामहरस्मरेवकान्ति र्हरिषेणो हरिविक्क्रमप्रतापः ॥ स कुन्तलावन्तिकलिङ्गकोसलत्रिकूटलाटान्ध्र-
१५। - - - - - जानिमान् । - - - - - - - - - - - - शौर्य्यविश्रुतानपि स्वनिर्द्देशगुणाति - - - - - - -॥ प्रथितो भुवि हस्तिभोजसूनुस्सचिवस्तस्य महीपतेर्ब्बभूव । सकलक्षिति-
१६। । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । ॥ राज प्रजेष्टः स्थिरधीरचेतास्त्यागक्षमौदार्र्यगुणैरुपेतः धर्म्मेण धर्म्मप्रवणश्शशास देशम् यशः पुण्यगुणाम्शु-
१७। - - -॥ विशेषतः । । । । । । । । । प्रति पुण्योपचयम् परम् चकार । यत ऊर्ध्वमिमाम् सहायधर्म्मानिरतोलोकगुरौ चकार काराम् ॥ आयुर्वयोवित्तसुखाणिनि
१८। - - - - - - - - - - - - - - - - चञ्चलानि । उद्दिश्य मातापितरावुदारम् न्यवीशद्वेश्म यतीन्द्रसेव्यम् ॥ सजलाम्बुदवृन्दलम्बिताग्रे भुजगेन्द्राध्युषिते महीधरेन्द्रे ।
१९। । । । । । । । । । । । । । । । । । । । ।वीरश्रीपतिना धरानि कुञ्जे ॥ गवाक्षनिर्य्यूहसुवीथिवेदिकासुरेन्द्रकन्याप्रतिमाद्यलङ्-कृतम् । मनोहरस्तम्भविभङ्ग-
२०। भूषितम् निवेशिताभ्यन्तरचैत्यमन्दिरम् ॥ - - - - - - -तलसन्निविष्टम् वितान- - - - मनोभिरामम् । - - - प्रकामाम्बुमहानिधानम् नागेन्द्रवेश्मादिभिर-
२१। रप्यलङ्कृतम् ॥ - - - - - - र्म्महति समीरणे समन्तात्- - - - - - विविधविलास- - -- - - -। ग्रीष्मार्क्कस्य च किरणोपतापतप्तम् सर्वर्तुप्रथितगुणोपभोगयोग्यम् ॥
२२। । । । । । । । । । सुरेन्द्रमन्दिराणाम् रुचिमन्मन्दरकन्दरानुरूपम् । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । जनैर्यथेप्सितम् ॥ असमस्य विरोचने गिरेर्विक-
२३। । । । । । । । । । । । । श्रमान्तकतया निवहेन । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । । ॥ - - विशालमिति यस्य जनेन नाम प्रीतिप्रसादविकचप्रणयेन चक्रे । एतस्य
२४। - - - - - - - - - - र्लयनम् सुरेन्द्रमौलिप्रभोपचितमङ्गलसम्ग्रहाय ॥ निवेद्य सङ्घाय सुवेश्म भक्त्या सबन्धुवर्ग्गस्स वराहदेवः । नृदेवसौख्यान्यनुभूय सम्यक्
२५। धर्मेण शास्ता सुगतप्रशस्तः ॥ सान्द्राम्भोदभुजङ्गभोग निकरैर्य्यावत् - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -नूत्नमनः शिलालकपिलैर्य्यावत्करैर्भास्करः । तावच्छे-
२६। - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -सेव्यतामन्तर्मण्डपरत्नमेतदमलम् रत्नत्रयोद्भावितम् ॥ विविधलयनसानुस्सेव्यमानो महद्भिर्ग्गिरिरय-
२७। - - - - - - - - - - - - - - - - -द्ध्यः । जगदपि च समस्तम् व्यस्तदोषप्रहाणाद्विशतु पदमशोकम् निर्ज्वरम् शान्तमार्य्यम् ॥
Verse 1
udīrṇṇalokatrayadoṣavahni
nirvvāpaṇam - - - - - - - - - |
- - - - - - - - -yatiṃ praṇamya
pūrvvāṃ pravakṣye kṣitipānupūrvvīm || (upajāti)
Verse 2
mahāvimarddeṣvabhivṛddhaśaktiḥ
kruddhassurairapyanivārryavīryyaḥ |
- - - - - - - - -raṇadānaśaktiḥ dvija
- -prakāśo bhuvi vindhyaśaktiḥ || (upajāti)
Verse 3
purandaropendrasamaprabhāvaḥ
svabāhuvīryyārjjitasarvvalokaḥ |
- - - - - - - uddhṛtakaṃṭakānā-
babhūva vākāṭakavamśaketuḥ || (upajāti)
Verse 4
raṇeṣu svaharya yuddhatareṇu-
jālasañchāditārkkassa ca karma - - |
- - - - - - - - - - - - - - - -narātīn
kṛtvābhivādapravaṇāmścakāra||(upajāti)
Verse 5
vinirjitārissurarājakāryye
cakāra puṇyeṣu param prayatnam |
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - || (upajāti or upendravajrā)
Verse 6
arinarendramaulivinyasta
maṇikiraṇalīḍhakramāmbujaḥ |
pravarasenastasya putrobhūd
vikasannavendīvarekṣaṇaḥ || (meter unknown)
Verse 7
ravimayūkha - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - |
sarvvasenaḥ pravarasenasya
jitasarvvasenassutobhavat || (meter unknown)
Verse 8
satputraḥ pārtthivendrasya
praśaśāsa dharmmeṇa medinīm |
kuntalendram vijitya - - - - - - -
śrīviṃdhyasenaḥ nṛpobhavat || (meter unknown)
Verse 9
pravarasenastasya putrobhūt
pravarorjitodāraśāsanaḥ pravaraḥ |
- - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - || (meter unknown)
Verse 10
tasyātmajaḥ - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - |
- - - - - - - - - - -mavāpya rājyam-
aṣṭābdako yaḥ praśaśāsa samyak || (indravajrā or upajāti)
Verse 11
tasyātmajobhūnnaradeva - - - - - -
- - - - - - - bhuvi devasenaḥ |
yasyopabhogairllalitairvvi- - - -
- - - - -devarājasya - - - - - - -bhūḥ || (indravajrā or upajāti)
Verse 12
puṇyānubhāvātkṣitipasya samyak
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - |
- - - - - - - - - - - - guṇādhivāsaḥ
śrīhastikośo bhuvi hastibhojaḥ || (indravajrā or upajāti)
Verse 13
pra - - - - - - - pṛthupīnavakṣāḥ
saroruhākṣa kṣapitāripakṣaḥ |
- - - - - - - - - - - - - - bāhuḥ
diggandhahastipratimo babhūva || (upajāti)
Verse 14
hito vinītaḥ praṇayapradhāno
manonukūlonuvidhānavarttī |
niratyayam - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - - - - - -kaśca || (upendravajrā or upajāti)
Verse 15
tataiva lokasya hitāśayatvāt
sukhena samyakparipālanena |
piteva māteva sakheva nityam
priyobhigamyaśca babhūva satyam || (upendravajrā)
Verse 16
- - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - |
svasthassamāveśya sa tatra rājā
sasañja bhogeṣu yatheṣṭaceṣṭaḥ || (upajāti)
Verse 17
atha tasya suto babhūva
rājā . . . . . . . . . . . . . . . . . . |
harirāmaharasmarevakāntiḥ
hariṣeṇo harivikkramapratāpaḥ || (aupacchandasika)
Verse 18
sa kuntalāvantikaliṅgakosala
trikūṭalāṭāndhra. - - - - - jānimān |
- - - - - - - - - - - - śauryyaviśrutānapi
svanirddeśaguṇāti - - - - - - -|| (vaṁśastha)
Verse 19
prathito bhuvi hastibhojasūnuḥ
sacivas tasya mahīpater bbabhūva |
sakalakṣiti . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . || (aupacchandasika)
Verse 20
rāja prajeṣṭaḥ sthiradhīracetās
tyāgakṣamaudārryaguṇair upetaḥ |
dharmmeṇa dharmmapravaṇaś śaśāsa
deśaṃ yaśaḥ puṇyaguṇāmśubhraḥ || (indravajrā)
Verse 21
viśeṣataḥ . . . . . . . . .
prati puṇyopacayaṃ paraṃ cakāra |
yata ūrdhvam imāṃ sahāyadharmmā-
nirato lokagurau cakāra kārām || (aupacchandasika)
Verse 22
āyurvayovittasukhāṇini - - - - - - -
- - - - - - - - - cañcalāni |
uddiśya mātāpitarāvudāram
nyavīśadveśma yatīndrasevyam || (upajāti)
Verse 23
sajalāmbudavṛndalambitāgre
bhujagendrādhyuṣite mahīdharendre |
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
vīraśrīpatinā dharāni kuñje || (aupacchandasika)
Verse 24
gavākṣaniryyūhasuvīthivedikā-
surendrakanyāpratimādyalakṛtam |
manoharastambhavibhaṅgabhūṣitam
niveśitābhyantaracaityamandiram || (jagati)
Verse 25
- - - - - - - - - - talasanniviṣṭaṃ
vitāna - - - - - - manobhirāmam |
- - - - prakāmāmbumahānidhānam
nāgendraveśmādibhir arpy alaṅkṛtam || (upajāti)
Verse 26
- - - - - - rmmahati samīraṇe
samantāt - - - - vividhavilāsa - - - - - |
grīṣmārkkasya ca kiraṇopatāpataptaṃ
sarvartuprathitaguṇopabhogayogyam || (praharṣiṇī)
Verse 27
. . . . . . . . . surendramandirāṇāṃ
rucimanmandarakandarānurūpam |
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
janair yathepsitam || (aupacchandasika)
Verse 28
asamasya virocane girer
vika . . . . . . . . . . . . |
śramāntakatayā nivahena
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . || (aupacchandasika)
Verse 29
- - viśālam iti yasya janena nāma
prītiprasādavikacapraṇayena cakre |
etasya - - - - - - - - - rlayanam
surendra-mauli-prabhopacitamaṅgalasaṃgrahāya || (vasantatilakā)
Verse 30
nivedya saṅghāya suveśma bhaktyā
sabandhuvarggassa varāhadevaḥ |
nṛdevasaukhyāny anubhūya samyak
dharmeṇa śāstā sugatapraśastaḥ || (upajāti)
Verse 31
sāndrāmbhodabhujaṅgabhoga nikarair yyāvat - - - - - - - - - -
- - - - - - - nūtnamanaḥ śilālakapilair yyāvatkarair bhāskaraḥ |
tāvacche - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
sevyatām antarmaṇḍapa-ratnam etad amalam ratnatrayodbhāvitam || (śārdūlavikrīḍita)
Verse 32
vividhalayanasānus sevyamāno mahadbhir
ggiriraya - - - - - - - - - - - - - ddhyaḥ |
jagad api ca samastam vyastadoṣaprahāṇād
viśatu padam aśokam nirjvaram śāntam āryyam || (mālinī)
श्लोक: १
उदीर्ण्णलोकत्रयदोषवह्नि
निर्व्वापणम् - - - - - - - - - ।
- - - - - - - - -यतिं प्रणम्य
पूर्व्वां प्रवक्ष्ये क्षितिपानुपूर्व्वीम् ॥ (उपजाति)
श्लोक: २
महाविमर्द्देष्वभिवृद्धशक्तिः
क्रुद्धस्सुरैरप्यनिवार्र्यवीर्य्यः ।
- - - - - - - - -रणदानशक्तिः द्विज
- -प्रकाशो भुवि विन्ध्यशक्तिः ॥ (उपजाति)
श्लोक: ३
पुरन्दरोपेन्द्रसमप्रभावः
स्वबाहुवीर्य्यार्ज्जितसर्व्वलोकः ।
- - - - - - - उद्धृतकंटकाना-
बभूव वाकाटकवम्शकेतुः ॥ (उपजाति)
श्लोक: ४
रणेषु स्वहर्य युद्धतरेणु-
जालसञ्छादितार्क्कस्स च कर्म - - ।
- - - - - - - - - - - - - - - -नरातीन्
कृत्वाभिवादप्रवणाम्श्चकार॥(उपजाति)
श्लोक: ५
विनिर्जितारिस्सुरराजकार्य्ये
चकार पुण्येषु परम् प्रयत्नम् ।
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - ॥ (उपजाति ओर् उपेन्द्रवज्रा)
श्लोक: ६
अरिनरेन्द्रमौलिविन्यस्त
मणिकिरणलीढक्रमाम्बुजः ।
प्रवरसेनस्तस्य पुत्रोभूद्
विकसन्नवेन्दीवरेक्षणः ॥ (मेतेर् उन्क्नोwन्)
श्लोक: ७
रविमयूख - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - ।
सर्व्वसेनः प्रवरसेनस्य
जितसर्व्वसेनस्सुतोभवत् ॥ (मेतेर् उन्क्नोwन्)
श्लोक: ८
सत्पुत्रः पार्त्थिवेन्द्रस्य
प्रशशास धर्म्मेण मेदिनीम् ।
कुन्तलेन्द्रम् विजित्य - - - - - - -
श्रीविंध्यसेनः नृपोभवत् ॥ (मेतेर् उन्क्नोwन्)
श्लोक: ९
प्रवरसेनस्तस्य पुत्रोभूत्
प्रवरोर्जितोदारशासनः प्रवरः ।
- - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - ॥ (मेतेर् उन्क्नोwन्)
श्लोक: १०
तस्यात्मजः - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - ।
- - - - - - - - - - -मवाप्य राज्यम्-
अष्टाब्दको यः प्रशशास सम्यक् ॥ (इन्द्रवज्रा ओर् उपजाति)
श्लोक: ११
तस्यात्मजोभून्नरदेव - - - - - -
- - - - - - - भुवि देवसेनः ।
यस्योपभोगैर्ल्ललितैर्व्वि- - - -
- - - - -देवराजस्य - - - - - - -भूः ॥ (इन्द्रवज्रा ओर् उपजाति)
श्लोक: १२
पुण्यानुभावात्क्षितिपस्य सम्यक्
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - ।
- - - - - - - - - - - - गुणाधिवासः
श्रीहस्तिकोशो भुवि हस्तिभोजः ॥ (इन्द्रवज्रा ओर् उपजाति)
श्लोक: १३
प्र - - - - - - - पृथुपीनवक्षाः
सरोरुहाक्ष क्षपितारिपक्षः ।
- - - - - - - - - - - - - - बाहुः
दिग्गन्धहस्तिप्रतिमो बभूव ॥ (उपजाति)
श्लोक: १४
हितो विनीतः प्रणयप्रधानो
मनोनुकूलोनुविधानवर्त्ती ।
निरत्ययम् - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - - - - - -कश्च ॥ (उपेन्द्रवज्रा ओर् उपजाति)
श्लोक: १५
ततैव लोकस्य हिताशयत्वात्
सुखेन सम्यक्परिपालनेन ।
पितेव मातेव सखेव नित्यम्
प्रियोभिगम्यश्च बभूव सत्यम् ॥ (उपेन्द्रवज्रा)
श्लोक: १६
- - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - ।
स्वस्थस्समावेश्य स तत्र राजा
ससञ्ज भोगेषु यथेष्टचेष्टः ॥ (उपजाति)
श्लोक: १७
अथ तस्य सुतो बभूव
राजा - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
हरिरामहरस्मरेवकान्तिः
हरिषेणो हरिविक्क्रमप्रतापः ॥ (औपच्छन्दसिक)
श्लोक: १८
स कुन्तलावन्तिकलिङ्गकोसल
त्रिकूटलाटान्ध्र। - - - - - जानिमान् ।
- - - - - - - - - - - - शौर्य्यविश्रुतानपि
स्वनिर्द्देशगुणाति - - - - - - -॥ (वंशस्थ)
श्लोक: १९
प्रथितो भुवि हस्तिभोजसूनुः
सचिवस् तस्य महीपतेर् ब्बभूव ।
सकलक्षिति - - - - - - - - - - - - - - - - - -
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - ॥ (औपच्छन्दसिक)
श्लोक: २०
राज प्रजेष्टः स्थिरधीरचेतास्
त्यागक्षमौदार्र्यगुणैर् उपेतः ।
धर्म्मेण धर्म्मप्रवणश् शशास
देशं यशः पुण्यगुणाम्शुभ्रः ॥ (इन्द्रवज्रा)
श्लोक: २१
विशेषतः । । । । । । । । ।
प्रति पुण्योपचयं परं चकार ।
यत ऊर्ध्वम् इमां सहायधर्म्मा-
निरतो लोकगुरौ चकार काराम् ॥ (औपच्छन्दसिक)
श्लोक: २२
आयुर्वयोवित्तसुखाणिनि - - - - - - -
- - - - - - - - - चञ्चलानि ।
उद्दिश्य मातापितरावुदारम्
न्यवीशद्वेश्म यतीन्द्रसेव्यम् ॥ (उपजाति)
श्लोक: २३
सजलाम्बुदवृन्दलम्बिताग्रे
भुजगेन्द्राध्युषिते महीधरेन्द्रे ।
। । । । । । । । । । । । । । । । । । । ।
वीरश्रीपतिना धरानि कुञ्जे ॥ (औपच्छन्दसिक)
श्लोक: २४
गवाक्षनिर्य्यूहसुवीथिवेदिका-
सुरेन्द्रकन्याप्रतिमाद्यलकृतम् ।
मनोहरस्तम्भविभङ्गभूषितम्
निवेशिताभ्यन्तरचैत्यमन्दिरम् ॥ (जगति)
श्लोक: २५
- - - - - - - - - - तलसन्निविष्टं
वितान - - - - - - मनोभिरामम् ।
- - - - प्रकामाम्बुमहानिधानम्
नागेन्द्रवेश्मादिभिर् अर्प्य् अलङ्कृतम् ॥ (उपजाति)
श्लोक: २६
- - - - - - र्म्महति समीरणे
समन्तात् - - - - विविधविलास - - - - - ।
ग्रीष्मार्क्कस्य च किरणोपतापतप्तं
सर्वर्तुप्रथितगुणोपभोगयोग्यम् ॥ (प्रहर्षिणी)
श्लोक: २७
- - - - - - - - - सुरेन्द्रमन्दिराणां
रुचिमन्मन्दरकन्दरानुरूपम् ।
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
जनैर् यथेप्सितम् ॥ (औपच्छन्दसिक)
श्लोक: २८
असमस्य विरोचने गिरेर्
विक - - - - - - - - - - - - - -
श्रमान्तकतया निवहेन
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -॥ (औपच्छन्दसिक)
श्लोक: २९
- - विशालम् इति यस्य जनेन नाम
प्रीतिप्रसादविकचप्रणयेन चक्रे ।
एतस्य - - - - - - - - - र्लयनम्
सुरेन्द्र-मौलि-प्रभोपचितमङ्गलसंग्रहाय ॥ (वसन्ततिलका)
श्लोक: ३०
निवेद्य सङ्घाय सुवेश्म भक्त्या
सबन्धुवर्ग्गस्स वराहदेवः ।
नृदेवसौख्यान्य् अनुभूय सम्यक्
धर्मेण शास्ता सुगतप्रशस्तः ॥ (उपजाति)
श्लोक: ३१
सान्द्राम्भोदभुजङ्गभोग निकरैर् य्यावत् - - - - - - - - - -
- - - - - - - नूत्नमनः शिलालकपिलैर् य्यावत्करैर् भास्करः ।
तावच्छे - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
सेव्यताम् अन्तर्मण्डप-रत्नम् एतद् अमलम् रत्नत्रयोद्भावितम् ॥ (शार्दूलविक्रीडित)
श्लोक: ३२
विविधलयनसानुस् सेव्यमानो महद्भिर्
ग्गिरिरय - - - - - - - - - - - - - द्ध्यः ।
जगद् अपि च समस्तम् व्यस्तदोषप्रहाणाद्
विशतु पदम् अशोकम् निर्ज्वरम् शान्तम् आर्य्यम् ॥ (मालिनी)
Verse 1
Having bowed to the sage (Buddha) who extinguishes the rising flames of the sins of the three worlds... I shall give a eulogy about a succession of kings.
Verse 2
There was a Brāhmaṇa (lit., a twice-born man) on earth named Vindhyaśakti, whose strength increased in great battles, whose valour, when he was enraged, was irresistible even by gods, and who was mighty in fighting and charity.
Verse 3
He, whose majesty was like that of Indra and Upendra (Viṣṇu), who, by the might of his arm, conquered the whole world, and who destroyed the uprooted thorns, became the standard of the Vākāṭaka race.
Verse 4
He, eclipsing in battles the sun with the masses of dust raised by the hoofs of his horses, making the enemies... made them intent on salutation to him.
Verse 5
Having subdued his enemies for accomplishing the work of the gods, he made a great effort to acquire religious merit...
Verse 6
His son was Pravarasena I, whose lotus-like feet were kissed by the rays of jewels worn on the heads of hostile kings, and whose eyes resembled fresh, blooming lotuses.
Verse 7
The rays of the sun... Sarvasena was Pravarasena I’s son, who defeated all armies.
Verse 8
The illustrious Vindhyasena, the noble son of the lord of kings, governed the earth righteously, having conquered the lord of Kuntala...
Verse 9
His son was Pravarasena II, who became exalted by his excellent, powerful, and liberal rule...
Verse 10
His son... who, having obtained the kingdom when eight years old, ruled well.
Verse 11
His son became king, who, on earth, was known as Devasena... by whose lovely enjoyments the earth... of the lord of gods.
Verse 12
Through the greatness of the religious merit of that king... properly... there was Hastibhoja, the abode of excellences... the illustrious Commander of the Elephant Force on the earth.
Verse 13
He, who had a broad and stout chest and lotus-like eyes, and who destroyed the partisans of his enemies, who had... arms... resembled a scent-elephant stationed in a quarter.
Verse 14
Obliging, modest, loving, agreeable, obedient to the king’s wishes... faultlessly...
Verse 15
So also, on account of his being a well-wisher of the world as well as by his happy and excellent rule, he was, indeed, always dear and accessible to the people, like their father, mother, and friend.
Verse 16
... The king, having entrusted the government of the kingdom to him, became free from care and engaged himself in the enjoyment of pleasures, acting as he liked.
Verse 17
Then his son became king... Hariśeṇa, who, in loveliness, resembled Indra, Rāma, Hara, Cupid, and the moon, and who was brave and spirited like a lion.
Verse 18
He conquered Kuntala, Avanti, Kaliṅga, Kosala, Trikūṭa, Lāṭa, Andhra... which, though very famous for valour...
Verse 19
The son of Hastibhoja, renowned on earth, became the minister of that king... whole earth...
Verse 20
Beloved by the king and the subjects, he, who was of staid and firm mind, endowed with the virtues of liberality, forgiveness, and generosity, and intent on the performance of religious duty, governed the country righteously, shining brightly with the rays of his fame, religious merit, and virtue.
Verse 21
He amassed a large store of religious merit for... especially; after which he, regarding the sacred law as his only companion, made this sacred dwelling, being extremely devoted to the Buddha, the teacher of the world.
Verse 22
Realising that life, youth, wealth, and happiness are transitory... he, for the sake of his father and mother, caused to be made this excellent dwelling to be occupied by the best of ascetics.
Verse 23
On the best of mountains, on which hang multitudes of water-laden clouds and which is inhabited by the lords of serpents... in the thickets of the slopes of which... by the lord of the Goddess of heroism.
Verse 24
The dwelling, which is adorned with windows, doors, beautiful picture-galleries, ledges, statues of the nymphs of Indra, and the like, which is ornamented with beautiful pillars and stairs, and has a temple of the Buddha inside.
Verse 25
Which is situated on the top of the mountain, appears attractive... a canopy, which is provided with a large reservoir of abundant water, and is also ornamented with a shrine of the lord of the Nāgas and the like.
Verse 26
... various pleasures... in a fierce wind blowing all round... warmed by the heat of the rays of the summer sun, and affording enjoyment of well-known comforts in all seasons.
Verse 27
Which resembles the palaces of the lord of gods and is similar to a cave in the lovely Mandara mountain... as desired by the people.
Verse 28
Which... shines on the slopes of this matchless mountain... since it removes fatigue.
Verse 29
The cave on this mountain... clothed in the brilliance of Indra’s crown, which the people, with their love expanding through joy and gratification, have named Viśāla.
Verse 30
Having presented the cave with devotion to the Community of Monks, Varāhadeva, together with the multitude of his relatives, having enjoyed royal pleasures, ruled righteously, being praised like Sugata (i.e., the Buddha).
Verse 31
As long as... with the multitude of the hoods of serpents resembling crowding clouds... as long as the sun shines with rays red like fresh red arsenic—even so long may this spotless cave, containing an excellent hall (maṇḍapa) dedicated to the three ratnas, be enjoyed!
Verse 32
May this mountain, the peak of which contains various types of caves, and which is inhabited by great people... and may the whole world also, getting rid of its manifold sins, enter that tranquil and noble state, free from sorrow and pain!
| Dynasty: | Vākāṭaka |
| Source: | |
| Ruler: | Hariṣeṇa |
| Date: | c. 475 to 500 CE |
| Place: | Cave 16, Ajanta, Maharashtra |
| Donee: | Holy Saṅgha of Ajaṇṭā |
| Language: | Sanskrit |
| Nature of grant: | Religious endowment |
| Purpose: | To record the endowment by the Varāhadeva, in favour of the holy saṅgha at Ajaṇṭā |
| Provenance of inscription: | Cave 16, Ajanta, Maharashtra |
| Type of Inscription: | Stone inscription |
